Postbiotica versus probiotica: gids over geïnactiveerde micro-organismen

Postbiotica, paraprobiotica en getyndalliseerde bacteriën zijn evenveel manieren om micro-organismen te gebruiken die niet meer leven. Voor een formulator roept dat drie praktische vragen op: hoe verschillen deze geïnactiveerde actieve stoffen van levende probiotica, wanneer kiest u er een, en wat mag u erover zeggen in de EU? Deze gids beantwoordt ze vanuit het standpunt van de leverancier. VF Bioscience ontwikkelt en levert probiotische stammen, fermenten en functionele ingrediënten van een eigen merk aan fabrikanten van voedingssupplementen, functionele voeding en farmaceutische producten, en werkt zowel met levende culturen als met hun geïnactiveerde derivaten.

Wat is een postbioticum, en hoe verschilt het van een probioticum?

Een postbioticum is een preparaat van levenloze micro-organismen, met of zonder hun componenten, dat een gezondheidsvoordeel oplevert voor de gastheer. Dat is de consensusdefinitie die in 2021 werd opgesteld door de International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (Salminen et al., Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology, 2021). Een probioticum daarentegen wordt gedefinieerd als een levend micro-organisme dat, toegediend in voldoende hoeveelheden, een gezondheidsvoordeel oplevert (Hill et al., 2014). Het is het woord levend dat telt: een probioticum moet levensvatbaar blijven gedurende de volledige houdbaarheid, wat niet het geval is voor een postbioticum.

Uit de definitie van het postbioticum volgen twee punten. Ten eerste moet een postbioticum werkelijk de geïnactiveerde cellen of hun componenten bevatten; gezuiverde metabolieten, kortketenige vetzuren of celvrije filtraten die geen enkel celmateriaal behouden, volstaan op zichzelf niet (ISAPP FAQ, Vinderola et al., 2023). Ten tweede is een postbioticum niet zomaar een dood probioticum. Het bronmicro-organisme hoeft niet noodzakelijk een probioticum te zijn, en een stam die in levende toestand geen voordeel oplevert, kan onder zijn geïnactiveerde vorm toch nuttig blijven.

Postbioticum, paraprobioticum of getyndalliseerd: wat is het verschil?

De termen overlappen elkaar, wat een frequente bron van verwarring is. De onderstaande tabel geeft de betekenis van elke term en zijn oorsprong weer.

Term	Betekenis	Bron
Probioticum	Levende micro-organismen die in voldoende hoeveelheden een voordeel opleveren	Hill et al., 2014
Postbioticum	Levenloze micro-organismen en/of hun componenten die een voordeel opleveren	Salminen et al., 2021
Paraprobioticum (“spookprobioticum”)	Niet-levensvatbare hele cellen of ruwe celextracten die een voordeel opleveren	Taverniti and Guglielmetti, 2011
Getyndalliseerd	Cellen geïnactiveerd door een specifiek thermisch procedé, tussen ongeveer 70 en 100 °C	Piqué et al., 2019

In de consolidatie van de ISAPP is postbioticum de overkoepelende term, verwijst paraprobioticum specifiek naar geïnactiveerde hele cellen of extracten, en benoemt getyndalliseerd een inactivatiemethode door warmte. De definitie is nog voorwerp van discussie: sommige onderzoekers gebruiken postbioticum in een bredere zin voor metabolieten en celvrije supernatanten, die de definitie van de ISAPP uitsluit. Voor een professioneel publiek is het nuttig te preciseren welke definitie men hanteert.

Hoe kunnen geïnactiveerde cellen actief blijven?

Inactivatie verwijdert de structuren waarop het immuunsysteem reageert niet. Componenten van de celwand zoals peptidoglycanen en lipoteichoïnezuren blijven bestaan, en kunnen interageren met de Toll-like receptoren, met name TLR2, wat in preklinisch werk in verband wordt gebracht met immuunmodulatie en de ondersteuning van de integriteit van de darmbarrière (Piqué et al., 2019; Salminen et al., 2021). Het gaat om mechanismen die worden voorgesteld op basis van laboratorium- en dieronderzoek, geen bewijs van een voordeel bij de mens, en het effect is specifiek voor de stam en voor de gebruikte inactivatiemethode.

Waarom formulators zich interesseren voor postbiotica

De interesse is praktisch. De ISAPP merkt op dat postbiotica waarschijnlijk uiterst stabiel zijn gedurende meerdere jaren bij kamertemperatuur, en beter geschikt dan levende culturen voor regio’s zonder betrouwbare koudeketen (Salminen et al., 2021). Omdat de cellen zich niet kunnen repliceren, voegt dezelfde bron toe dat men redelijkerwijs een beter veiligheidsprofiel mag verwachten.

Een overzichtsartikel over door warmte geïnactiveerde preparaten somt andere fabricagevoordelen op: eenvoudiger te standaardiseren, te vervoeren en op te slaan, lange houdbaarheid, geen risico op translocatie vanuit de darm bij kwetsbare personen, en geen overdracht van antibioticaresistentiegenen (Piqué et al., 2019). Dat zijn op het mechanisme gebaseerde verwachtingen, geen garanties voor elk product. Inactivatie garandeert ook niet automatisch de onschadelijkheid: gramnegatieve preparaten, bijvoorbeeld, vereisen toch een beoordeling van de endotoxinen.

Hoe worden postbiotica in de EU gereguleerd?

Er is geen gezondheidsclaim in de EU toegelaten voor probiotica of postbiotica. Het woord probiotisch wordt zelf als een impliciete gezondheidsclaim beschouwd in de EU, en aangezien geen enkele dergelijke claim is toegelaten, is het gebruik ervan op een etiket beperkt. De enige toegelaten claim waarbij levende culturen betrokken zijn, betreft de yoghurtfermenten en de vertering van lactose, tegen ten minste 100 miljoen (10^8) levende fermentcellen per gram.

Daarnaast vormt een nieuw geïnactiveerd microbieel preparaat zonder significante consumptiegeschiedenis in de EU vóór mei 1997 een Novel Food, en vereist het een voorafgaande vergunning voor het in de handel brengen krachtens verordening (EU) 2015/2283. Gepasteuriseerde Akkermansia muciniphila is een van de preparaten die via deze weg zijn beoordeeld (EFSA, 2021).

Bevoorrading en documentatie van geïnactiveerde actieve stoffen

Welke term ook wordt gebruikt, de vereiste nauwkeurigheid is dezelfde als voor een levende stam. De effecten zijn specifiek voor de stam en voor de inactivatiemethode, zodat een leverancier het organisme op stamniveau moet identificeren en het preparaat, de standaardisatie ervan en de veiligheidsgegevens moet documenteren. Twee door warmte geïnactiveerde loten van eenzelfde stam zijn niet automatisch equivalent.

VF Bioscience ontwikkelt gekarakteriseerde microbiële stammen en hun derivaten, en levert ze met technische documentatie aan formulators van voedingssupplementen, functionele voeding en farmaceutische producten internationaal. Zijn microbiologie- en ontdekkingswerk ligt aan de oorsprong van zowel de levende culturen als de geïnactiveerde ingrediënten die eruit voortkomen via gecontroleerde fermentatie, en zijn ingrediëntengamma omvat al geïnactiveerde bacteriën voor toepassingen in voedingssupplementen en functionele voeding.